پایان‌نامه c (3379)

3-2-3- مجموعه کتابخانه عمومی63
3-2-4- سایر اطلاعات64
3-3- کتابخانه های عمومی ایران65
3-3-1- کتابخانه ی تخصصی65
3-4- کتابخانه های آموزشگاهی66
3-5- انواع دیگر کتابخانه ها در ایران67
3-6- انواع خدمات کتابخانه67
3-6-1- کتابخانه دارای دو فعالیت عمده است67
3-6-3- نگاهی به روابط عمومی و ارتباطات69
3-6-4- مدیریت کتابخانه70
3-6-5- شناساندن کتابخانه71
3-6-6- شناخت کتابخانه های عمومی71
3-6-7- نشستها و همایش ها72
3-7- نمایشگاه کتاب72
3-7-1- قصه گویی و کتاب خوانی72
3-7-2- معرفی کتاب73
3-7-3- سخنرانی73
3-7-4-انواع مواد دیداری- شنیداری و رایانه ای در کتابخانه ها74
3-8- ساختار کتابخانه75
3-8-2- پیشرفت های تاریخی76
3-8-3- قرون هفدهم و هجدهم77
3-8-4- دوره جدید78
3-8-5- اصول طراحی فضاهای داخلی کتابخانه79
3-8-6- استانداردهای تجهیزات و وسایل فضاهای کتابخانه81
3-8-7- وسایل ویژه فضاهای مطالعه81
فصل چهارم: بسترطرح و مطالعات سایت
4-1- استان ایلام83
4-1- 1- بررسی موقعیت شهرستان ایلام83
4-1-2- وضعیت اقتصادی83
4-1-3- بررسی وضعیت اقلیمی استان ایلام84
الف) آب و هوای منطقه84
ب) استان ایلام به طور کلی دارای سه منطقه آب و هوایی است85
ج) آب و هوای استان ایلام به طور کلی به دو نوع تقسیم می شود86
د) پراکندگی بارش در استان ایلام86
ه) دمای هوا در استان ایلام87
و) میزان بارندگی87
ز) روزهای یخبندان88
س) بادها مسلط88
ش) رطوبت نسبی88
فصل پنجم: استانداردها وریز فضاها
5-1- مبانی برنامه فیزیکی90
5-2- ضوابط و مقررات91
5-2-1- ضوابط و مقررات بالا دست91
5-2-2- ضوابط و مقررات کاربری فرهنگی91
5-2-3- مقررات محدودیت ارتفاع92
5-2-4- ضوابط و مقررات عمومی ساختمان92
الف) نورگیری فضاها92
ب) ضوابط زیرزمین92
ج) ضوابط پارکینگ93
د) ضوابط پلکان93
ه) ضوابط آسانسور94
و) ضوابط آتش نشانی94
ز) ضوابط و مقررات زلزله94
ح) ضوابط و مقررات خاص94
5-3- برنامه فیزیکی پروژه95
5-3-1- حوزه ها و بخش های کلی کتابخانه95
الف) کاربرد فضا95
ب) اجزاء فضا95
5-3-2- کتابخانه کودکان و نوجوانان95
5-3-3- کلاسهای آموزشی98
5-4- جهت استقرار ساختمان ها102
5-4-1- جهت استقرار ساختمانها از نظر اقلیمی102
5-4-2- تعیین جهت استقرار ساختمان در رابطه با نحوه تابش آفتاب102
5-4-3- تعیین جهت استقرار ساختمان در رابطه با وزش بادهای سرد زمستانی103
5-4-4- نور و تابش خورشید103
5-4-5- مصالح ساختمانی103
5-4-6- جایگیری و ویژگی های ساختمانی کتابخانه104ط
5-4-7- دلایل انتخاب سایت107
5-4-8- تحلیل همسایگی ها108
5-4-9- تحلیل دسترسی ها108
5-4-10- تحلیل دید و منظر108
فصل ششم: سیر تکوین ایده وروند حجم
فصل هفتم: آلبوم نقشه ها وتصاویر مربوط
منابع130
چکیده
کتابخانه ها یکی از مراکز فرهنگی و اطلاع رسانی در جوامع محسوب می شوند و از این میان کتابخانه های عمومی با توجه به کثرت مراجعین و انواع ارائه خدمات، بیشتر مورد توجه قرار می گیرند. از این رو باید تلاش کنیم با توسعه کتابخانه ها در سطح شهر و افزایش آنها موجب آگاهی و ارتقاء سطح سواد جمعیت شهری و رشد علمی در سطح شهر باشیم. کتابخانه گردآورنده تلاش های فرهنگی، علمی و فنی بشر و قلب نظام اطلاع رسانی یک جامعه است. و با توجه به جایگاه محوری ارتباطات و اطلاع رسانی در تمدن کنونی کتابخانه نهادی است که در عین حفظ میراث دیروز نقشی فعال در شکل دادن به امروز و تغییر جامعه به سوی فردای متعالی دارد. و به این اعتبار کمتر نهادی را می توان یافت که چنین پیوند اساسی با وضع حال و سرنوشت آینده نسبتاً دور یک ملت داشته باشد.
مقدمه
به نظر می رسد چیزی که به عنوان وجه تمایز در این پروژه مدنظر قرار خواهد گرفت توجه خاص به بحث جایگاه فرهنگ و اصولا فلسفه وجودی چنین فضاهایی است.
وجود کتابخانه هایی که جایگاه فرهنگی و اجتماعی خود را حفظ کرده اند، در کنار تکنولوژی جدید منطقی به نظر می رسد. در این مجموعه توازنی بین مواد کاغذی منتخب، ارزشمند و پر مخاطب، در کنار منابع الکترونیکی جامع و قابل دسترس، شدیدا مورد نیاز است.
توجه به این مسئله تقریبا تمامی تعاریف و روابط را در معماری این پروژه تحت تاثیر قرار خواهد داد و با تمرینی جدید در واقع سعی خواهیم کرد جهت ماندگاری فضا لباس زمانه را بر تن موضوعی بپوشانیم که بی شک جایگاه عظیم و متعالی خویش را در جوامع انسانی حفظ خواهد کرد.
شناسایی جایگاه و وظایف کتابخانه ها در جامعه امروز ما میسر نمی شود مگر با شناخت و مقایسه گذشته، حال و آینده ای که فراروی ما است.وشناسایی قابلیت هایی که ابزارهای زمانه امروز در اختیار کتابخانه ها می گذارند.و در نهایت ضمن شناسایی قابلیت ها، محدودیت ها و خواسته هایی که موضوع پروژه در اختیار معماری می گذارد، سعی در خلق فضایی داریم که به بهترین روش به این مطالبات پاسخ دهد.
فصل اول:
تعاریف وکلیات
1-1- ارتباط و کتابخانه
1-1-1- تعریف ارتباط
ارسطو فیلسوف بزرگ یونانی ساید اولین دانشمندی باشد که 2300 سال پیش نخستین بار در زمینه ارتباط سخن گفت. او در کتاب مطالعه معانی بیان که معمولا آن را مترادف ارتباط میدانند، در تعریف ارتباط می نویسد:
“ارتباط عبارت است از جستجو برای دست یافتن به کلیه وسایل و امکانات موجود برای ترغیب و اقناع دیگران”
در فرهنگ وبستر communication عمل ارتباط برقرار کردن تعریف شده و در توضیح فارسی آن معادل هایی نظیر رساندن، بخشیدن، انتقال دادن، آگاه کردن، مکالمه و مراوده استفاده شده است. در فرهنگ لغت در مورد لغت فوق اضافه شده که عمل برقرار کردن ارتباط می تواند از طریق کلمات، حروف، پیام ها، مکاتبه ها و دیگر راهها انجام گیرد.
به دلیل گسترده بودن دانش ارتباطات و از طرفی تغییر نگاه بشر یه مقوله ارتباط در زمان های متفاوت، تعریف مشخص و ثابتی از آن وجود ندارد و در هر رشته، متناسب با مبانی شناختی مربوط به آن تعریف می شود.
1-1-2- ارتباط و هوشیار سازی اجتماعی
با وجود برداشت های تازه مطالعات ارتباطی، آثار متعلق به دیدگاه قدیمی این مطالعات که ارتباط را به عنوان وسیله انتقال اطلاعات مورد نظر قرار می دهد باقی مانده است. در مجموع گرایش عمومی ارتباط گران و کارگزاران اجتماعی، متخصصان آموزش، کارشناسان تبلیغات بازرگانی و سیاست گزاران و همچنین برای ارتباط جهشی و انگیزش فکری استوار است.
در کشورهای جهان سوم این برداشت ها از نتایج طبیعی دیدگاه غربی توسعه اجتماعی است که راه پیشرفت این کشورها را در نوسازی این آنها معرفی می کند.
در دو دهه اخیر، عده زیادی از دانشمندان و متخصصان ارتباطی کشورهای غربی و جهان سوم به باز نگری نظریه ها و الگوهای حاکم غربی در زمینه رشد اقتصادی و توسعه اجتماعی و نیز نقش ارتباطات در نوسازی کشورهای عقب مانده پرداخته اند و جنبه های منفی آن را یادآوری کردند.
اصول پنج گانه پائولو فریره برای نظام جدید پیشنهادیش که وی آن را آموزش عمومی معرفی می کند، عبارتند از:
• اعتقاد به توانایی افراد برای یادگیری، دگرگونی و رهایی از شرایط سرکوب کننده جهل و فقر و استثمار
• تماس مستقیم فراگیرندگان با واقعیت های خاص زندگی و مسائل مربوط به آن، تجزیه و تحلیل فشارها و محدودیت های تحمیل شده به آنان از سوی ساختار اجتماعی و ایدئولوژی رسمی بر اساس کنش های اجتماعی
• طرد تفاوت های موجود بین آموزش دهنده و آموزش گیرنده
• گفت و شنود آزاد
• مشارکت در کوشش های رهایی دهنده
تحت تاثیر پژوهش های پائولو فریره و همچنین ایلیچ( نویسنده معروف کتاب آموزش بدون مدرسه) عده دیگری از اندیشمندان اتقادگر معاصر، بسیاری از متخصصان ارتباط، به این نتیجه رسیده اند که ارتباط را به عنوان فراگردی جدانشدنی از سایر فراگردهای اجتماعی و سیاسی ضروری برای توسعه و استقلال ملی باید مورد نظر قرار داد.
این امر به توسعه فضاهاهی فرهنگی و کتابخانه ها و همچنین ترغیب مردم به کتابخوانی همراه است
و تنها بدین شکل آموزش بدون مدرسه ممکن می شود.
اندیشمندان انتقادگر جهان سوم معتقدند که برای مقابله با عوارض تبعیض آمیز شیوه های نوسازی غربی که فقط به قشرهای مرفه اجتماعی توجه دارد و اکثریت افراد را در شرایط فقر و محرومیت نگاه می دارند، باید سازماندهی وسیع اجتماعی را به ترتیبی که تمام قشرهای محروم جامعه را در بر گیرد، گسترش داد و از این طریق برای تسهیل اقدامات دسته جمعی توسعه بخشی، گروههای قدرتمند پدید آورد.
1-1-3- کتابخانه و فرآیند ارتباط
کتابخانه و فرآیند ارتباط حاصل ضروریات واقعی تمدن امروزی بوده است که اینک خود به یک واحد ضروری بافت اجتماعی شده است.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب(به صورت کاملا تصادفی و به صورت نمونه) با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود-این مطالب صرفا برای دمو می باشد

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

فرایند ارتباط از سه بخش، منبع( در این مرحله همه فعالیت های مرتبط با خلق اثر صورت می گیرد) کانال ارتباطی( در این مرحله فرایند انتقال پیام اتفاق می افتد) و مقصد( دریافت کننده) تشکیل می شود. اما جایگاه کتابخانه در فرایند ارتباط در کدام بخش معنا می یابد؟ به یک معنا می توانیم کتابخانه را منبع اطلاع بدانیم. بسیاری از کسانی که از کتابخانه ها استفاده می کنند، کتابخانه را به همین معنا می گیرند و گفته های این افراد در موقع اشاره به کتابخانه ها گواه همین مطلب است.
یک کتابخانه باید انبوه عظیمی منبع و کارمند داشته باشد تا این منایع را سازمان بخشد و نباید از یاد برد که همواره به عوامل بیرون از سازمان خود نظیر صنعت نشر و وضعیت سیاسی، اجتماعی حاکم بر جامعه( عناصر ایجاد کننده اصطکاک در فراین ارتباط) وابسته است.
کتابخانه مسئول ساختن، اضافه کردن و نگهداری از فهرست خویش است. فهرست کتابخانه اعم از اینکه به شکل برگه باشد یا به شکل پیوسته( کامپیوتری) معرف وجود کتابخانه است و نشان دهنده مایملک آن. امروزه اقدامات زیادی در زمینه بسط گسترش کتابخانه ها به عنوان منبع اطلاعاتی انجام شده است که نقش این واحد ضروری اجتماعی را در جایگاه منبع اطلاعاتی در فرایند ارتباط افزایش می دهد.
استفاده از ماهواره های اطلاعاتی به منظور اتصال منابع کتابخانه های جهان به یکدیگر و امکان استفاده دانش پژوهان از منابع کاملتر از جمله این تلاش ها است.
1-2- کتابخانه، نهادی اجتماعی
کتابخانه همیشه به عنوان نهادی پرورشی و گاه مذهبی و دینی در خدمت جوامع بشری بوده و سبب رشد و توسعه فرهنگ ها و ارزش ها گردیده است. بدین معنا که از از ابتدای شکل گیری اجتماع و بوجود آمدن خط و استفاده از رسانه های مختلف برای مکتوب کردن دانش و حافظه بشری، کتابخانه جزء لاینفک جوامع بشری محسوب می شود. با توجه به ویژگی های نهاد، نهاد کتابخانه دارای این ویژگی ها می باشد:

نهاد کتابخانه برای برآوردن و رفع نیازهای خاصی از جامعه بوجود آمده و این نیازها در طول تاریخ و در جوامع مختلف متفاوت بوده است. گاهی این نیاز حفظ دانش و میراث مکتوب بشری بوده است و در دوره ای دیگر دسترس پذیری و رفع نیازهای اطلاعاتی. در
حال حاضر رفع نیازهای متفاوت اطلاعاتی اعم از آموزشی، پرورشی، اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و … به عهده نهاد کتابخانه است.
نهاد کتابخانه در اجتماع چنان ارزش هایی دارد که به طور مثال استفاده از کتابخانه یا کار کردن در آن ارزش اجتماعی محسوب می شود. در حال حاضر در اکثر جوامع استفاده از کتابخانه نوعی ارزش اجتماعی است. همانطور که ممکن است در اکثر جوامع اعتقادات دینی نیز ارزش اجتماعی محسوب می گردد.
نهاد کتابخانه در طول تاریخ آنچنان پایدار بوده و هست که الگوهای رفتاری و استفاده از آن به صورت بخشی از سنت و فرهنگ هر جامعه درآمده است. نهاد کتابخانه در طول زمان آنچنان جایگاه و گستردگی اجتماعی پیدا کرده است که هرگونه تغییر چشمگیر کمی و کیفی در آن سبب تاثیر در دیگر نهادها خواهد شد. بدین معنا که اگر نهاد کتابخانه بتواند به خوبی نقش خود را ایفا نماید، نهاد خانواده و ارزش ها در جامعه اعتلاء و اتقاء خواهد یافت. عکس این مطلب نیز صادق است.
آرمان اصلی نهاد کتابخانه خدمت به جامعه و رشد و اعتلای آن است. چنین ارمانی زا بخش عظیم و گسترده ای از اجتماع پذیرفته اند. ممکن است اعضای جامعه خود در شکل گیری چنین اجتماعی نقشی نداشته باشند، ولی به طور سنتی و نهادینه شده چنین آرمانی را پذیرفته اند.
1-3- کارکردها و مسئولیت های اجتماعی کتابخانه
هدف اصلی کتابداری و کتابخانه که خدمت به مردم و جامعه است، کارکردهای اصلی آن را به عنوان نهادی اجتماعی ترسیم می کند. در این چارچوب کتابخانه مسئول غنا بخشیدن به زندگی اجتماعی از طریق فراهم کردن امکان دسترسی به دانش مضبوط در کتابخانه ها و سایر موارد است. ولی اگر بخواهیم به صورت عینی تر کارکردها و مسئولیت های اجتماعی کتابخانه را ترسیم کنیم، موارد زیر را می توان ذکر کرد:
• کمک به آموزش و پژوهش: این امر می تواند از طریق کتابخانه های آموزشگاهی و دانشگاهی و کتابخانه های تخصصی و پژوهشی صورت گیرد.
• کمک به توسعه اجتماعی، فرهنگی و علمی: کتابخانه های عمومی در این مورد نقش اساسی تری ایفا می کنند.
• تغییر و توسعه ارزش ها
• گسترش آزادی و حق دانستن در سطح جامعه
• ایجاد سرگرمی های سالم اجتماعی
• گسترش اخلاق در سطح جامعه
• گسترش عادت مطالعه
1-4- نقش کتابخانه در سواد آموزی
هنگامی که فردی خارج از نظام آموزش رسمی، خواندن، نوشتن و کار کردن با اعداد را یاد گرفت، به وی سوادآموزی یا نو آموزی می گویند. بنابراین تمام کسانی که از طریق آموزش های رسمی به تحصیل می پردازند شامل این گروه نمی شوند. سواد آموز اگر به حال خود رها شود و مطالب جذاب و مناسبی برایش ارائه نشود، ظرف مدت کوتاهی قدرت خواندن و نوشتن را از دست می دهد. پس باید از طرق مختلف مطالب خواندنی ارائه شود. از آنجا که بیشتر سوادآموزان از گروه اجتماعی پایین و از روستاییان هستند لازم است تا کتابخانه ها در این زمینه بیشتر فعالیت کنند زیرا سوادآموزان معمولاً از نظر زمانی و مالی دچار تنگناهایی هستند.
در واقع کتابخانه های روستایی، عمومی و مساجد می توانند با ارائه خدمات ویژه به این گروه آنها را به طور دائم و مستمر از نظر خواندن و توسعه مهارت های مورد نیاز یاری کنند. پس باید با همکاری کارشناسان و موسسات سوادآموزی و کتابخانه های عمومی، روستایی و مساجد، مواد و منابع مورد نیاز تهیه و به نحو مطلوبی در اختیار سوادآموزان گذاشته شود. هیأت امنای کتابخانه های عمومی کشور و مهاونت ترویج و مشارکت های مردمی وزارت جهاد سازندگی، نهضت سوادآموزی و آموزش و پرورش از جمله نهادها و موسساتی هستند که می توانند با همکاری خود نقش مهمی در سوادآموزی و تداوم آن ایجاد کنند.
1-5- تعریف کتاب
تدابیر گوناگون را که بشر طی قرون متمادی برای حل مشکلات خود اندیشیده و بدانها توسل جسته است و یا اطلاعاتی را که از محیط خود کسب کرده و بر دانایی و آگاهی خویش افزوده است، جهت استفاده خود و دیگران به نحوی مثبت، ذخیره و بایگانی نمده است و به عنوان ارث به بازماندگان خود سپردهاست، کتاتب می گویند.
1-5-1- پیدایش خط و چگونگی سیر تحول آن
کتاب و کتابخانه پیوندی عمیق با پیدایش خط دارد. بنابراین بریا بررسی تاریخ این دو عنصر اساسی در تمدن بشری لازم است ابتدا به چگونگی پیدایش خط و سیر تحول آن بپردازیم. در واقع تاریخ تمدن بشر هنگامی شروع شد که انسان توانست آنچه را در ذهن و حافظه خود حفظ کرده بود از طریق نشانه های مادی محسوس و مضبوط به دیگران انتقال دهد. برای بررسی سیر تاریخی و تکاملی خط لازم است تعریفی از آن ارائه شود. زیرا مفهوم خط طی ادوار مختلف در قرن حاضر دچار تحول و دگردیسی های فراوانی شده است. یک تعریف ساده و روان از خط عبارت است از:«ثبت گفتار به شکل دائمی یا نیمه دائمی.»
باید تعریفی را مدنظر قرار داد که با درک عمومی از نوشتار و خط منطبق بوده و با اهداف مورد نظر ما یعنی بررسی تاریخی خط که ارتباط منطقی با تاریخ کتاب و کتابخانه دارد هماهنگ باشد. در این زمینه دو تعریف زیر را مد نظر قرار می دهیم:
الف) خط عبارت است از توالی منظمی از نمادهای مکتوب که از آن ها میتوان به جان کلام یک پیام گفتاری پی برد.
ب)خط عبارت است از توالی منظمی از نمادهایی که تعبیر و ترجمه لفظ به لفظ یک پیام گفتاری را ارائه می کنند.
در مجموع سیر تکاملی خط و ارائه اندیشه و گفتار به صورت مکتوب و مضبوط را میتوان به این شرح بیان کرد.
تصویر نگاری
اندیشه نگاری
واژه نگاری
آوانگاری: هجانگاری و خط الفبایی
مرحله اول یعنی تصویر نگاری یا بیان هر فکر به وسیله تصویر، حدود 5000 سال قبل از میلاد مسیح، نوعی نوشتار از نوع «تصویر نگاری» رایج بوده است. بعد از عصر تصویرنگاری«مرحله اندیشه نگاری» فرارسیده است. در این مرحله افکار به کمک تصاویر بیان می شد. اما هر تصویر لزوماً مبین مفهوم انحصاری آن تصویر نبود، بلکه مفهوم دیگری را نیز می رساند. مثلاً تصویر خورشید علاوه بر خورشید، مبین نور، روشنایی و روز نیز بود. بعد از این، مرحله واژه نگاری بوجود آمد. در این روش هر واژه با نشانه های معین نوشته می شد که ممکن تصویریک شیء یا یک علامت قراردادی باشد. در پی واژه نگاری«دوره آوانگاری» رسید. در آوانگاری، هر تصویر نمودار صدایی معین بود. آخرین مرحله تکامل خط هجانویسی بود. در هجانویسی هر هجا، نشانه های معین داشت مانند خط میخی. سپس مرحله الفبایی رسید که در آن هجاها نیز به نوبه خود تجزیه شده و هر صوتی با نشانه ای مشخص می شد. انسان عصر حاضر از این خط بهره می گیرد.
1-5-2- تاریخ پیدایش خط
هیچ کس نمی داند انسان ها از چه زمانی قدرت تکلم و صحبت کردن پیدا کردند اما فرض کلی بر این است که زبان شفاهی دست کم پیشینه ای 100هزار ساله دارد. اما برعکس گفتار و تکلم، خط سابقه چندان طولانی ندارد، در واقع دستیابی به خط ناشی از تکامل زیستی انسان ها نبود بلکه ناشی از تغییر و تکامل فرهنگی بود. خط بدون شک مهمترین اختراع در تاریخ بشر است. با اختراع خط اولین«انفجار دانش» در سطح جهان و در مناطقی مانند مصر، شرق نزدیک، هند و یونان به وقوع پیوست.
اولین مصنوع دست بشر که میتوان او را خط به حساب آورد عبارت است از نقش هایی که بر روی دیواره های غارهای شمال اسپانیا و فرانسه در حدود 20 هزار سال پیش کنده کاری شده است و در حال حاضر نیز وجود دارد. این نقش ها به طور عمده ارتباط با جانوران است و گاهی تصاویر و نقش هایی از انسان ها نیز در آنها دیده می شود. اما اولین مصنوعی که به طور دقیق می توان آن را به حساب آورد حدود 5500 سال پیش در ناحیه مزوپتامیا یافت شده است. اما چرا خط تا این حد دیر اختراع شد؟
شاید دلیل اصلی آن تغییرات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی باشد. بدین معنا که انسان باید به مرحله ای می رسید که بعد از رفع حوایج اولیه مادی خود فرصت کافی برای تفکر داشته باشد. در واقع اولین تمدنی که در اثر وفور محصولات کشاورزی تا حدودی فرصت بیشتری در اختیار انسان قرار داد، زمینه اختراع خط را ایجاد کرد. این منطقه و تمدن مستقر در آن بین النهرین بود که به دلیل وفغور محصولات کشاورزی بستر تمدن های بزرگ و اختراع خط گردید.
1-5-3- ابزاها و وسایل ضبط و انتقال دانش
پس از بوجود آمدن خط بشر به رسانه ها یا محمل های فیزیکی نیاز داشت تا بتواند از طریق خط دانش و تجربیات خود را بر روی آنها ثبت و ضبط کند. به همین دلیل لیزر و وسایل فیزیکی متفاوتی را مورد آزمون قرار داد و طی گذشت قرن ها توانست با تکامل و بهبود رسانه ها و ابزارهای فیزیکی بهترین مواد و ابزار را برای ضبط دانش و انتقال آن به دیگران اختراع نماید. این روند تکاملی هنوز نیز ادامه دارد، بدین معنا که بشر هنوز هم به دنبال یافتن وسایل و ابزارهایی است که با حداقل مواد خام بتواند به سادگی اطلاعات و دانش را روی آنها ذخیره و بازیابی کند. برای بررسی این روند تکاملی لازم است تا ابزارها و وسایل ذخیره و بازیابی دانش در دو دوره مختلف بررسی شود.
1-6- ابزارها و وسایل ضبط و انتقال دانش تا قبل از اختراع چاپ
در این دورهاز 3600 سال قبل از میلاد مسیح تا قرن پانزدهم میلادی ادامه دارد، بشر از مواد متفاوتی برای ضبط دانش استفاده کرده است. در این روند تکاملی عواملی مانند دوام، فراوانی، در دسترس بودن، نرمی، سبکی و کم حجم بودن آن مد نظر بود. در این دورهاط ماده سختی چون سنگ به نام نرم، انعطاف پذیر و سبک یعنی کاغذ می رسیم که نقش عمده ای در اشعه دانش دارد. به هر حال سیر تکاملی و تاریخی ابزارها و وسایل ضبط دانش یا به تعبیری کتاب به این شرح است:
• سنگ نبشته

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

• لوح فلزی
• لوح گلین
• لوح چوبین
• طومار پاپیروس
• طومار چربین
• کتاب پوستی یا کدکس
• کتاب کاغذی
1-6-1- سنگ نبشه
سنگ اولین ماده ای است که بشر برای ضبط نوشته های خود بکار می برد. در دوره ما قبل تاریخ نیز بشر از این جسم سخت فیزیکی برای ضبط افکار و تجارب خود استفاده کرده بود که بارزترین آنها غارنگاریهایی است که در عصر پارینه سنگی بر روی صخره های داخل غار حکاکی شده است اما در دوران باستان بشر برای جاویدان کردن نوشتهای مهم از سنگ و اجسام سخت نوک تیز استفاده می کرد در بیشتر مناطق دنیا از یونان تا چین و از هند تا مکزیک سنگ نبشته های فراوانی از عهد باستان به دست آمده است. در ایران باستان حکاکی بر صخره ها و دیواره های سنگی کوهها معمول بود.
مزیت بزرگ سنگ نبشته مقاومت آن در برابر عوامل طبیعی و غیر طبیعی بود. اما این رسانه فیزیکی بسیار سنگین و حمل و نقل آن گاه غیر ممکن و کنده کاری روی آن بسیار سخت بود. ولی به دلیل فراوانی و در دسترس بودن و مقاومت و دوام بی نظیرش بشر از آن برای ضبط دانش خود استفاده رد. استوانه معروف کورش درباره فتح بابل و سنگ نبشته بیستون که به خط میخی نوشته شده است از سنگ نبشتهای معروف ایران هستند. سنگ نبشته بیستون به سه زبان فارسی قدیمی، ایلامی واکدی بر کوه بیستون در استان کرمانشاه حک شده است.
1-6-2- لوح فلزی
سنگ نبشه معایب و کاستی هایی داشت که عمده ترین آنها سنگینی و سختی بود. به همین دلیل بشر از رسانه ای دیگر برای ضبط نوشته های خود استفاده کرد که سبک تر، نرم تر و حمل و نقل آن آسان تر بود. این رسانه جدید فلزی بود. اولین فلزاتی که از آنها برای ضبط نوشته ها استفاده شد عبارت بودند از مس، مفرغ، نقره و طلا. مطالب مهم و ارزنده را بر روی الواج زرینی که از ایران باستان باقی مانده نمونه های بارزی از این رسانه هاست. معروفترین این الواح زرین به نام داریوش دوم در موزه ایران باستان نگهداری می شود.
1-6-3- لوح گلین
در عهد باستان ساکنان بین النهرین یا سرزمین زافدین از حدود سه هزار سال پیش از میلاد مسیح از لوح گلین برای ضبط نوشته های خود که به خط میخی بود استفاده می کردند. سومریان، بابلیان و آشوریان بزرگترین تمدن هایی بودند که در این سرزمین شکل گرفتند و از الواح گلی برای ضبط نوشته ای خود استفاده کردند. آنها گل را از سواحل دجله و فرات جمع آوری می کردند و پس از تصویه آن از مواد سخت و دیگر مواد زائد در قالب هایی به طول 6 الی 30سانتی متر ریخته و تا هنگامیکه نرم بود با جسمی نوک تیز از فلز، عاج یا چوب بر آن می نوشتند. پس اط نوشتن لوح گلی را در آفتاب قرار داده و یا در کوره می پختند تا سخت شود. اگر نوشته خیلی کوتاه بود آن را بر روی یک لوح می نوشتند اما برای مطالب بلندتر چند لوح بکار می رفت. شماره ها یا علایمی که در انتهای لوح حک می شد الواح را به یکدیگر ارتباط می داد.
1-6-4- لوح چوبین
از دیگر رسانه هایی که بشر برای ثبت و ضبط نوشتار استفاده کرد چوب، برگ، شاخه و تنه درختان بود. لوح چوبین عبارت بود از صفحه ای چوبین که سطح آن را موم اندود کرده و با فلم روی آن می نوشتند. این قلم ها که از فلز یا عاج یا حتی استخوان بود در یک طرف نازک و در یک طرف پهن بود، از طرف نازک و نوک تیز باری نوشتن یا حک کردن و از طرف پهن برای صاف کردن سطح موم و نوشتن مجدد استفاده می شد. لوح چوبین چوشیده از موم و بیشتر مصریها و بابلیها و رومیان و یونانیها بکار می بردند و گاهی به حای چوب از یک صفحه عجی استفاده می شد. رومیان بار استفاده از لوح های چوبی، ابتدایی ترین شکل امروزی کتاب را بوجود آوردند. بدین معنا که دو لوح چوبی با پوشش موم را بوسیله لولا به هم وصل می کردند و به آن لوح دوپاره می گفتند. اگر این رسانه از سه لوح تشکیل می شد به آن لوح سه چاره می گفتند. رومیان همچنین از الواح چوبی یا عاجی کوچکی که در جیب جا می شد استفاده می کردند که در واقع نوعی کتاب جیبی محسوب و به سادگی حمل می شد.
1-6-5- طومار پاپیروس
پاپیروس نام گیاهی مردابی و باتلاقی است که در آبهای راکد می روید و رشد می کند. نام علمی این گیاه «سیپروس پاپیروس» است و در عهد باستان در دوره و دلتای رود نیل و فرات و سوریه می روید. این گیاه در حال حاضر در جزایر سیسیل می روید و در خلال جنگ های مسلمانان با اروپاییان به سیسیل منتقل شده است. این گچیاه ساقه ای سه گوش دارد و ممکن است ضخامت آن به اندازه مچ دست انسان باشد و ارتفاعش تا سه متر برسد. در عهد باستان و بعد از میلاد مسیح از این گیاه برای ساخت طناب، کرجیهای سبک و حتی کفش استفاده می شد. در عهد مصر باستان و دوران فراعنه تولید و ساخت طومار یا کاغذ پاپیروس در انحصار معابد و فراعنه بود. پاپیروس اصلی ترین ماده نوشتن تا عهد امپراتوری روم محسوب می شد؛ اما از قرن سوم میلادی به دلیل استفاده از پوست حیوانات برای نوشتن این ماده به تدریج ارز ش خود را از دست داد. به هر حال سبب قداست و ارزشی که برای این ماده با رسانه قائل بودند تا قرن یازدهم میلادی بعضی از پادشاهان و پاپها برای صدور فرمان ها و فتوا از آن استفاده می کردند.
1-6-6- طومار چربین
استفاده از پوست حیوانات، بویژه حیوانات اهلی، مثل بز، گوسفند و گاو برای نوشتن و ضبط از قرن دوم میلاد مسیح شروع شد. در این زمان فائومنس دوم در شهر پرکاموم واقع در آسیای صغیر کنونی کتابخانه بزرگی تأسیس کرد که عمده ترین رسانه های موجود در آن طومارهای چرمی بود. در واقع با تحریم صدور پاپیروس از طرف مصریان فائومنس دوم استفاده از پوست حیوانات را برای نوشتن مد نظر قرار داد.
چرم آن جانوران که برای نوشتن به کار می رفت«پارشمن» یا «ولوم» نامیده می شد. منشا پارشمن از شهر پرکاموم است که برای اولین بار در آن از این رسانه برای نوشتن استفاده شده است. ولوم عمدتاً از پوست گاو یا گوساله که سنگین و با دوام تر از پارشمن بود تهیه می شد.
1-6-7- کتاب پوستی
کتاب پوستی یا کدکس شکل اولیه کتاب به مفهوم امروزی آن است. در واقع با به کارگیری پارشمن و ولوم شکل فیزیکی کتاب که تا این زمان به صورت طومار بود دچار دگرگونی شد بدین معنا که تکه ها و ورق های چارشمن و ولم را به صورت یکنواخت و یک اندازه می بریدند و به یکدیگر می دوختند و معمولاً با چوب جلد می کردند. کدکس مشتق از واژه لاتینی است که معنای آن تنه یا شاخه درخت پوست کنده است. کتاب پوستی به دلیل محاسنی که داشت بر طومار غلبه کرد و این نوع کتاب را از صفحه کتابت و انتشار علم خارج کرد.
1-6-8- کتاب کاغذی
یکی از بهترین رسانه هایی که انسان توانست برای ثبت و ضبط دانش خود استفاده کند کاغذ بوده و است. این رسانه به دلیل قابلیت ها و ویژگی های خاص آن از قرن دوم میلادی تاکنون نقش تعیین کننده ای در کتاب و کتابت داشته است و یک یاز عناصر فیزیکی مهم برای اشاعه دانش در سطح جهان محسوب می شود.
کاغذ نسبت به دیگر رسانه های قبل از خود فراوان تر بود. به همین دلیل مهمترین عنصر کتابت از انحصار درباریان، روحانیون و طبقات برگزیده و در اختیار همگان قرار گرفت. این مسئله سبب شد که کتاب نیز فراوان تر و ارزان تر گردد. بدین ترتیب اشاعه فرهنگ و دانش تسهیل و در مجموع سبب رشد و ارتقای انسانیت و تمدن بشری شد. در حال حاضر یهنی آغاز قرن بیست و یکم میلادی یا هزاره سوم میلادی و با وجود ردش چشمگیر رسانه های الکترونیکی هنوز هم کاغذ مهمترین ماده نوشتاری و اشاعه اطلاعات در سطح جهان است و به نظر نمی رسد که این رسانه در آینده نزدیک اهمیت 1800 ساله خود را از دست بدهد. پس از ورود کاغذ در ایران به ویژه در سمرقند و خراسان بزرگ، انواع و اقسام کاغذ تولید می شد که مهمترین آنها عبارتند از:
کاغذ فرعونی- کاغذ جعفری- کاغذ طاهری – کاغذ طلحی– کاغذ سلطانی – کاغذ خطاطی یا ختایی – کاغذ خراسانی – کاغذ خونجی – کاغذ جیهانی.
1-7- تعریف کتابداری
از ابتدای شکل گیری کتابخانه ها اعم از کتابخانه های الواح گلی و طومارهای پاپیروس و کتاب های پوستی و سپس کتابخانه های مجموعه های نسخ خطی و چاپی و تا اواخر قرن نوزدهم کتابدار حافظ و نگهبان کتاب ها محسوب می شد. هرچند از ابتدا غالب افراد با نفوذ و صاحب منصب در این کتابخانه ها مشغول به کار بودند، هیچ گاه به آن بعنوان مثل یک حرفه یا علم طبابت و کیمیاگری توجه نمی شد اما از اواخر قرن نوزدهم اوایل قرن بیستم با توجه به گسترش آموزش و حرکت های اجتماعای در زمینه های مختلف، کتابخانه و کتابداری نیز دچار تحول گشت و به تدیج راه خود را به منزله یک علم هموار کرد و جایگاه واقعی خود را پیدا کرد.
به هر حال با اغماض از بحث ها و جدالهایی که بر سر علم یا فن و هنر بودن این رشته وجود دارد و با توجه به این واقعیت که رشته کتابداری یکی از رشته های علوم اجتماعی است که در دانشگاه ها، دانشکده ها و مدارس عالی معتبر در سطح جهان تدریس می شود میتوان این تعریف را ارائه کرد: کتابداری دانشی است که کارکردهای ویژه گردآوری، سازماندهی و اشاعه دانش را با اعمال روش های مدیریت بر عهده دارد.
در حوزه کتابداری عنوان آن هرچه باشد یک فرض و اساس مطرح است و آن اینکه کتابدار، اطلاع رسان، مهندس دانش و ناوبر دانش فردی است که باید توانایی ها و مهارت های سازماندهی و اشاعه دانش را داشته باشد. کسب چنین مهارت ها و توانایی هایی نیازمند آموزش های نظام مند و کسب تجارت علمی و نظری است. ذکر این نکته ضروری است که به دلیل تغییرات اساسی در وظیفه ها و عملکدها و حتی فلسفه کتابداری و کتابخانه ها این علم در حال حاضر ماهیتی چند رشته ای یا بهتر است بگوییم ماهیت میان رشته ای پیدا کرده است. بدین معنا که علم کتابداری یا اطلاع رسانی بتواند به وظایف خود به خوبی عمل کند و بتواند دانش بشری را به صورتی مطلوب سازماندهی و اشاعه کند، لازم است تا از علومی همچون رایانه، آمار و ریاضیات، جامعه شناسی، روانشناسی و ارتباطات بهره گیرد. چنانچه گروه ها با آموزش کتابداری خود را با چنین علومی هماهنگ نسازند؛ یعنی در حوزه های مورد نظر توانایی های لازم را کسب نکنند و یا نظریه ها و فلسفه جدیدی برای این حوزه تهیه نکنند، ظرف دهه های آینده کتابداری به عنوان گرایشی از رشته ای علوم رایانه یا علوم ارتباطات و یا عناونی غیر از کتابداری ارائه خواهد شد.
1-7-1- فلسفه کتابداری
انسان برای شناخت پدیدیه ها و دستیابی به حقایق نیازمند سازماندهی و برقراری ارتباط بین معلومات و اطلاعات خویش است. این فرایند در دو قالب «علم» و «فلسفه» صورت می گیرد. اولین قالب یعنی علم، در صدد تحلیل و خردسازی و نشان دهنده اجزای یک دانش است. ولی فلسفه تفسیر و ترکیبی به دست می دهد و کل پدیده یا دانش را بررسی می کند. بدین معنا که علم کل پدیده را به اجزای آن تقسیم کرده و به جنبه ها و روابط فعلی آن می پردازد. ولی فلسفه کل موجود و هویت پدیده را مورد نظر و پرسش و مورد بررسی قرار می دهد. به زبان ساده علم به چپونگی ها می پردازد و فلسفه به چرایی ها. علم و فلسفه هر رشته و دانشی در طول یکدیگرند نه در عرض هم.بنابراین برای دستیابی به فلسفه ای برای کتابداری باید به چرایی های این رشته پرداخت. پس در علم کتابداری واقعیتی به نام کتابداری بررسی و اجزاء و کارکردهای آن مشخص می شود اما در فلسفه کتابداری خود کتابداری بعنوان یک واقعیت مورد قبول مورد مطالعه و کاوش قرار می گیرد. یعنی نحوه تولید و رشد، ابزارها و روش های تحقیق، نظریه ها و اصول کتابداری بررسی می وشد. سوالاتی که در فلسفه کتابداری مطرح می شود: آیا کتابداری یک علم تجربی است یا نظری؟ آیا از روش های اصولی برای پژوهش در این علم استفاه می شود؟ مبانی و اصول نظری کتابداری کدامند؟
با بررسی متون کتابداری و مراجعه به آراء و نظریه ها، نظریه پردازان مشخص می شود که تاکنون فلسفه ای مدون و جامع برای کتابداری تهیه نشده است به همین دلیل حتی در مقاطع بالا درسی بعنوان فلسفه کتابداری ارائه نمی شود. اما شاید بتوان بر اساس اهداف کلی کتابداری فلسفه ای برای آن در نظر گرفت. بدین معنا که اعلام کرد مهمترین فلسفه کتابداری«خدمت به جامعه و انسان است» که رانگاناتان از آن بعنوان اصلی ترین فلسفه کتابداری یاد میکند.
از جنبه فیزیکی، کتابداری با استفاه از آخرین فن آور ها و پیشرفته ترین رسانه های اطلاعاتی می تواند با دقت و سرعت مطلوب اطلاعات مورد نظر را ارائه کند. از جنبه محتوایی، کتابداری با بررسی کل دانش و تقسیم بندی آن به حوزه های مختلف و در واقع رده بندی و سازماندهی محتوای منابع، اطلاعات مورد نیاز را دسترس پذیر تر می ناماید. از نظر زمینه جامعه، کتابداری می تواند با بهره گیری از حوزه هایی وابسته مثل جامعه شناسی، روان شناسی و نیازهای جامعه مورد نظر را تعیین و بر اساس آن خدمات مطلوب خود ارائه کند.
رانگاناتان کتابدار فیلسوف و ریاضیدان بزرگ هندی در ارتباط با فلسفه ارائه خدمت به مردم و جامعه«پنج قانون علم کتابداری» را تدوین کرده است که می تواند به عناون مبانی فلسفه عملی کتابداری مد نظر قرار گیرد:
• کتاب برای استفاه است.
• هر خواننده ای کتابش.
• هر کتابی خواننده اش.
• وقت خواننده را هدر ندهید.
• کتابخانه اندام واره ای زنده و پویا است.
1-8- تاریخچه کتابخانه
1-8-1- کتابخانه های مصریان
تمدان باستانی مصریان همزمان با تمدن های سومریان، بابلیها و آشوریان در انتهای بخش دیگر هلال حاصلخیز شکوفا شد. اما مصریان از نظر شکل کتاب و مواد نوشتنی با آنها تفاوت بسیاری دارند.
ماده نوشتنی آنها پاپیروس بود و از قلم موی مانندی با استفاده از جوهرهای مشکی و قرمز به منزله ابزارهای نگارش استفاده می کردند. مصر باشتان کتابخانه های بیشماری از نوع کتابخانه های شخصی، معبدی و بایگانی دولتی داشت. طومارهای پاپیروسی معمولا در خم های گلی یا استوانه ای فلزی دارای نشانه های شناسایی نگهداری و عموما در رف ها گذاشته می شدند. می گویند در 2500 سال پیش از میلاد کتابخانه بزرگی در گیزه یا غزه وجود داشته و تاسیس کتابخانه ای در تبز یا “تب” به سال 1250 پیش از میلاد را به رامسس دوم نسبت داده اند.
به یقین کتابخانه دیگری در معبد معروف الهه “ازایدا” و جزیره قایلی وجود داشته است. در آن لوحی کشف شده که بر آن چنین نوشته اند: این سالن کتابهای بانو مکرم سیشات، الهه تاریخ است که اسناد اسناد زندگی بخش ازیدا در آن حفظ می شود. در سالنی که این لوح در آن قرار داشت قفسه هایی در داخل دیوارها کشف شده کهم شخصا برای حفظ طومارهای پاپیروسی استفاده می شده است. درواقع این کهن ترین نمایه ای است که در مصر یافت شده است و تاریخ آن به نیمه دوم قرن سوم پیش از میلاد باز میگردد.

Leave a Comment