تحقیق رایگان c (3367)

2-2-2-2- تَقارَبَ……………………………………………………………………………………………34
2-2-2-3- تَقَرّب…………………………………………………………………………………………….35
2-2-2-4- قَرَّب……………………………………………………………………………………………..35
2-2-2-5- المُقارِب…………………………………………………………………………………………35
2-2-2-6- المقاربه…………………………………………………………………………………………36
2-2-2-7- تقریب……………………………………………………………………………………………36
2-2-2-8- متقارب و تقارب……………………………………………………………………………..37
2-2-2-9- قرَّب یقرّب تقریبا…………………………………………………………………………….37
2-2-2-10- قارب…………………………………………………………………………………………..37
2-3- تطور معنایی قرب و مشتقات آن……………………………………………………………….38
2-3-1- معنای قرب و مشتقاتش در دوره قرآنی……………………………………………….41
2-3-2- معنای قرب و مشتقاتش در دوره پس از قرآنی……………………………………..43
2-4- تحلیل تطور معنایی قرب و مشتقات آن……………………………………………………….44
فصل سوم: معناشناسی تاریخی قربان و قربانی
3-1- قربانی و قربانگاه در عهدین…………………………………………………………………….47
3-1-1- قربانگاه در عهدین……………………………………………………………………………..48
3-1-2- قربانی سوختنی…………………………………………………………………………………..48
3-1-3- قربانی و هدیه آردی……………………………………………………………………………49
3-1-4- قربانی سلامتی……………………………………………………………………………………49
3-1-5- قربانی گناه…………………………………………………………………………………………50
3-1-6- قربانی جبران……………………………………………………………………………………..51
3-2- قربانی در جاهلیت…………………………………………………………………………………..52
3-3- قربانی در قرآن………………………………………………………………………………………61
حاصل بحث…………………………………………………………………………………………………….67
فصل چهارم: معناشناسی تارخی مفهوم قرب الهی
4-1- قرب الهی در عهدین………………………………………………………………………………..68
4-2- قرب الهی در جاهلیت……………………………………………………………………………….70
4-3- قرب الهی در قرآن………………………………………………………………………………….73
4-4- قرب الهی در علم عرفان……………………………………………………………………………81
حاصل بحث…………………………………………………………………………………………………….84
فصل پنجم: معناشناسی توصیفی واژه قرب
5-1- معناشناسی مشتقات اسمی………………………………………………………………………86
5-1-1- معناشناسی قُربی………………………………………………………………………………..86
حوزه معنایی قربی………………………………………………………………………………………….87
5-1-2- معناشناسی قُربان……………………………………………………………………………….91
حوزه معنایی قُربان…………………………………………………………………………………………92
5-1-3- معناشناسی قُرُبات و قُربه……………………………………………………………………..95
5-1-4- معناشناسی ذا مقربه، ذی القربی، ذوی القربی، اولی القربی و اقربین………….96
حوزه معنایی………………………………………………………………………………………………….97
5-1-5- معناشناسی قریب………………………………………………………………………………..98
الف- معنای حقیقی…………………………………………………………………………………………..99
ب- معنای مجازی……………………………………………………………………………………………99
حوزه معنایی قریب……………………………………………………………………………………….101
5-1-6- معناشناسی أقرَبُ……………………………………………………………………………..104
الف- معنای مجازی………………………………………………………………………………………104
ب- معنای حقیقی……………………………………………………………………………………………105
حوزه معنایی أقرب……………………………………………………………………………………….106
5-1-7- معناشناسی أقربون و أقربین……………………………………………………………..107
5-2- معناشناسی مشتقات فعلی………………………………………………………………………108
5-2-1- معناشناسی تَقرَبُ……………………………………………………………………………..108

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب(به صورت کاملا تصادفی و به صورت نمونه) با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود-این مطالب صرفا برای دمو می باشد

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

الف- معنای مجازی……………………………………………………………………………………….108
ب- معنای حقیقی…………………………………………………………………………………………..109
حوزه معنایی تقرب…………………………………………………………………………………………112
1- حوزه معناشناختی لا تقربا…………………………………………………………………………112
2- حوزه معناشناختی لا تقربوا (دخول نکنید)……………………………………………………113
3- حوزه معناشناختی لا تقربوا ( مرتکب نشوید)………………………………………………..114
4- حوزه معناشناختی لا یقربوا (داخل نشوید)…………………………………………………..115
5- حوزه معناشناختی یقرب، تقرب(نزدیک کردن)………………………………………………116
5-3- معناشناسی مشتقات مزیدی…………………………………………………………………..118
5-3-1- معناشناسی اقترب…………………………………………………………………………….118
الف- معنای مجازی……………………………………………………………………………………….118
ب- معنای حقیقی……………………………………………………………………………………………119
5-3-2- معناشناسی قرّب……………………………………………………………………………….122
الف- معنای مجازی……………………………………………………………………………………….122
ب- معنای حقیقی…………………………………………………………………………………………..123
5-3-3- معناشناسی مقربین، مقربون……………………………………………………………….123
الف- معنای مجازی……………………………………………………………………………………….123
ب- معنای حقیقی…………………………………………………………………………………………..127
حوزه معنایی مقربین، مقربون………………………………………………………………………….127
1- سابقون و سابقین……………………………………………………………………………………..127
2- مبعدون……………………………………………………………………………………………………128
3- ابرار……………………………………………………………………………………………………….128
4- روح و ریحان……………………………………………………………………………………………129
5- جنت نعیم…………………………………………………………………………………………………129
حاصل بحث……………………………………………………………………………………………………131
فصل ششم: بررسی دیدگاه شیعه در خصوص آیه مودت
6-1- شواهد قرآنی دلالت آیه مودت بر اهل بیت………………………………………………134
1- الموده……………………………………………………………………………………………………..134
2- القربی……………………………………………………………………………………………………..135
3- حرف فی………………………………………………………………………………………………….136
4- الف و لام در القربی…………………………………………………………………………………..137
5- استثناء در آیه…………………………………………………………………………………………..138
6-2- مصداق القربی از دیدگاه علمای شیعه……………………………………………………..140
6-3- شواهد روایی دلالت آیه مودت بر اهل بیت………………………………………………..150
6-3-1- روایت اسمائیل بن عبد الخالق……………………………………………………………..150
6-3-2- روایت ابی مسروق…………………………………………………………………………….152
6-3-3- روایت عبد الله بن عجلان…………………………………………………………………….154
6-4- پاسخهای علمای شیعه……………………………………………………………..165
6-4-1- قربی به معنای اقربای رسول(ص) از قریش………………………………………….165
6-4-2- قربی به معنای اقربای رسول اکرم(ص) از انصار…………………………………167
6-4-3- مودت به سبب قرابت…………………………………………………………………………170
6-4-4- مودت به قربی به معنای مودت خود قربی……………………………………………170
6-4-5- قربی به معنای تقرب به خدا………………………………………………………………..172
6-4-6- جمع سه قول اول، پنجم و ششم………………………………………………………….175
6-5- جمع بندی دیدگاه علمای شیعه درباره آیه مودت……………………………………….179
نتیجه کلی……………………………………………………………………………………………………..184
منابع و مآخذ………………………………………………………………………………………………..186
مقدمه
موضوع تحقیق در این پژوهش معناشناسی تاریخی و توصیفی واژه قرب و مشتقاتش در قرآن کریم است. در معناشناسی تاریخی روشن می شود که مبدأ و اصل این واژه و مشتقاتش کدام مفهوم حسی بوده است، سپس به بررسی تطور معنایی این واژه در دوره های جاهلی، قرآنی و پس از قرآنی پرداخته می شود، در ضمن سیر تاریخی معنای حسی و معنوی، کلی و جزئی، حقیقی و مجازی مشخص می شود. در معناشناسی توصیفی وجوه معنایی واژه قرب و مشتقات آن، مترادف ها و متضادها و مجاورها و واژگان هم حوزه اش مورد بررسی قرار می گیرد. در پایان این پژوهش به آیه مودت که حاوی بحثهای اختلافی است، پرداخته می شود.
انگیزه مؤلف این تحقیق آن است که در سایه دانش معناشناسی که دارای شاخه های مختلفی است با تمرکز روی معناشناسی تاریخی و توصیفی به بررسی دقیق آیات قرآن کریم بپردازد. پرداختن به دانش معناشناسی ضرورتی انکارناپذیر در تفسیر و فهم آیات قرآن است. هدف این پژوهش آشنایی و به کارگیری روش معناشناسی در فهم معنای تاریخی و توصیفی واژگان قرآنی واژه قرب به عنوان نمونه به منظور تفسیر و فهم دقیق آیات مربوط به حوزه قرب در سایه معنای دقیق مفردات آن حوزه معنایی است. اهتمام معناشناسانه به واژگان قرآن رویکرد جدیدی است که می تواند دستاوردهای نویی به همراه داشته باشد. چنین اهتمام و اقبالی در گذشته صورت نمی گرفته است و از رهگذر بهره مندی از دانش معناشناسی در دوره معاصر مورد توجه قرار گرفته است. تردیدی نمی توان داشت که یک واژه در طول تاریخ حیات خود بر معنای ثابتی نمی ماند و شناخت این که در دوره های مختلف و نیز در حوزه های گوناگون چه معناهایی به خود گرفته و به خصوص در عصر نزول به چه معناهایی به کار می رفته است، می تواند به فهم صحیح و دقیق آیات قرآن و کشف مراد واقعی خداوند از آیات کمک کند.
سئوال اصلی در این تحقیق این است که واژه قرب و مشتقاتش چه تطورات و وجوه معنایی پیدا کرده و دارد؟ و از جمله سئوالات فرعی آن است که این واژه و مشتقاتش اصیل است یا دخیل؟ مبداء اشتقاقش چیست؟ واژه قرب چه مشتقاتی در قرآن دارد و هر مشتق به چه وجوهی از معانی آمده است؟
نتایجی که از این تحقیق حاصل شده است این است که اشتقاقهای متعدد واژه قرب و مشتقاتش حاکی از این است که این واژه اصیل است نه دخیل و مبدأ اشتقاق آن به احتمال زیاد اسمی مثل قراب سیف یعنی غلاف شمشیر و یا پهلوی آدمی بوده است. و از جمله فرضیه های فرعی این است که معنای هر وجه اشتقاقی در ادوار مختلف تاریخی ابتدا به معانی حسی و سپس به معانی معنوی و جزئی و مجازی استعمال یافته است. دیگر اینکه معنای توصیفی واژه قرب و مشتقاتش حسب مورد استعمالش فرق می کند. و یکی از آیات مهمی که مورد بررسی قرار می گیرد آیه مودت است که نظرات متمایزی از جانب محققان شیعه و اهل سنت ارائه شده است و در این تحقیق در سایه معناشناسی تاریخی و توصیفی واژه قرب به این آیه می پردازیم. گرچه معنای واژه قرب و مشتقاتش در کتب لغت آمده است؛ اما به روش معناشناسی تاریخی وتوصیفی مورد بررسی قرار نگرفته است، البته تحقیقهای چندی در زمینه معناشناسی تاریخی و توصیفی در مورد واژه های اسلام و رب و … صورت گرفته است. فصلهای این پژوهش عبارتند از: فصل اول که به کلیات اختصاص دارد، فصل دوم به معناشناسی تاریخی واژه قرب و مشتقات آن می پردازد، فصل سوم و چهارم شامل مقایسه مفهوم قرب و قربان در دوره های عهدین، جاهلیت و دوره قرآنی است. فصل پنجم معناشناسی توصیفی این واژه و فصل ششم به بررسی آیه مودت(آیه 23شوری) پرداخته است.
فصل اول
کلیات
در این فصل درباره موضوعات کلی مربوط به تحقیق سخن گفته می شود؛ از قبیل: بیان موضوع، پیشینه، پیش فرضها، اهداف پژوهش، نوآوری و تعریف اصطلاحات.
1-1- بیان موضوع
موضوع تحقیق معناشناسی تاریخی و توصیفی واژه قرب و مشتقاتش در قرآن کریم است. پنهان نیست که واژه قرب در این تحقیق واژه ای کانونی تلقی می شود و تمام واژگانی که به نحوی با آن ارتباط دارد، بررسی می گردد. واژگان مورد بررسی شامل مترادفها، متضادها و مجاورها است. مراد از مجاورها کلیه واژگان کلیدی است که همراه واژه قرب به کار می روند؛ و معناشناسی تاریخی واژه قرب این است که آن برای چه معنایی وضع شده و چه تطوراتی یافته. برای شناخت معنای تاریخی واژه قرب بررسی می شود که این واژه اصیل است یا دخیل و معنای وضعی اش چیست؟ برای معناشناسی تاریخی سه دوره جاهلی، قرآنی و بعد از قرآنی بررسی می شود. در تجزیه و تحلیل روشن می شود که کدام معنا حسی و کدام معنا غیر حسی است، نیز کدام معنا حقیقی و کدام معنا مجازی است… آنگاه معنای حسی و حقیقی بر معنای غیر حسی و مجازی مقدم شمرده می شود. و معناشناسی توصیفی معنای اصلی و هاله ای واژه قرب و مشتقاتش در قرآن کریم است. مقصود از معنای اصلی معنایی است که در هر یک از استعمالات قرآنی مراد خدای تعالی است و آن از رهگذر توجه به سیاق، آیات متحد الموضوع، زمان و مکان نزول و مخاطبان قرآن شناسایی می شود و منظور از معنای هاله ای تمامی ذهنیات و تصوراتی است که مخاطبان قرآن یعنی عرب حجاز در عصر نزول از آن واژه داشتند و این از طریق بررسی حوزه معنایی قرب به دست می آید. حوزه معنایی قرب نیز عبارتند از مترادفها، متضادها و مجاورهای آن در استعمالات قرآنی.
1-2- سئوالات اصلی
الف- واژه قرب و مشتقات آن در ادوار مختلف تاریخی یعنی دوره جاهلی، قرآنی و پس از قرآنی به چه معنایی به کار رفته اند و چه تطورات معنایی داشته اند؟
ب- واژه قرب و مشتقات آن چه وجوه معنایی و حوزه معناشناسی را تشکیل می دهند؟
1-3- سئوالات فرعی
– واژه قرب و مشتقات آن اصیل است یا دخیل؟
– مبدأ اشتقاق و وجوه اشتقاقی واژه قرب و مشتقات آن کدام است؟
– در صورتی که واژه قرب و مشتقاتش تطور معنایی یافته اند علل و عوامل آن چه بوده است؟
– چه مشتقاتی از قرب در قرآن به کار رفته است؟
– آیاتی که واژه قرب یا مشتقاتش به وجوه متعددی از معانی گرفته شده اند، کدامند و معنای مراد در آنها چیست و چه شواهدی آن معنا را تأیید می کند؟
1-4- پیش فرضها
1-4-1- قرآن فصیح و بلیغ است و به زبان مردم عصر نزول نازل شده است و برای فهم دقیق آیات باید به فهم مردم آن عصر توجه کرد.
1-4-2- قرآن در دلاتش بر مقاصد خود مستقل است و لذا می توان با تکیه بر قرائن کلامی مثل سیاق و آیات متحد الموضوع و زمان و مکان نزول و مخاطبان قرآن به معنای واژگان آن دست یافت و هرمعنایی که مخالف معنای مستفاد از این قرائن باشد، مخالف قرآن و مردود است.
1-4-3- واژگان زبان عربی و قرآنی بر اثر گذشت زمان تطور معنایی یافته است و لذا باید الفاظ قرآن را به همان معنایی که معهود عرب حجاز عصر نزول بوده است، گرفت.
1-5- پیشینه موضوع
بی شک معنای این واژه و مشتقات و مترادفها و متضادها و مجاورهای آن در کتب لغت و تفسیر به طور پراکنده و غیر روشمند بررسی شده است؛ اما به روش ما که روشی معناشناسانه است، بررسی نشده است. البته به روش معناشناسی تاریخی و توصیفی پایان نامه هایی به بررسی واژگان دیگر در قرآن کریم پرداخته اند که شامل: معناشناسی تاریخی و توصیفی واژه رب، معناشناسی تاریخی و توصیفی واژه اسلام و … می شود.
1-6- اهداف پژوهش
الف- شناخت معنای اصلی و هاله ای واژه قرب در قرآن و نیز شناخت معنای اولیه و تطورات معنایی آن در دوره های مختلف.
ب- تفسیر و فهم دقیق آیات قرآن مربوط به حوزه معناشناختی واژه قرب درسایه ی معنای دقیق و موشکافانه مفردات آن حوزه.
ج- آشنایی و به کارگیری روش معناشناسی در فهم معنای تاریخی و توصیفی واژگان قرآنی و واژگان حوزه قرب به عنوان نمونه.
1-7- نوآوری
جنبه جدید بودن این تحقیق روش آن است که به روش معناشناسی تاریخی و توصیفی است و دیگر جنبه آن نتایج نویی است که از این تحقیق به دست می آید ان شاء الله.
1-8- تعریف اصطلاحات
از جمله اصطلاحاتی که باید تعریف شود مفاهیمی همچون: معناشناسی، معناشناسی تاریخی، معناشناسی توصیفی و حوزه های معنایی است.
1-8-1- تعریف معنا شناسی
ایزوتسو در تعریف معناشناسی می گوید: معنی شناسی مطالعه تحلیلی زبان است تا جهانبینی قومی شناخته شود، و این زبان نه تنها وسیله سخن گفتن و اندیشیدن است؛ بلکه وسیله ای برای تصور و تغییر کردن جهان اطراف آن قوم است. معنی شناسی در این صورت یعنی علم تحقیق در ماهیت و ساخت جهان بینی یک ملت در دوره ی خاصی از تاریخ، که به وسیله ی تحلیل روش شناختی مفاهیم و تصورات فرهنگی آن قوم که در کلمات کلیدی آنها تبلور یافته صورت می گیرد.1
1-8-1-1- سابقه علم معنی شناسی
از علومی که به تازگی و در قرن اخیر در مغرب زمین گسترش یافته ولی علمی کهن و تاریخی محسوب می شود علم معنی شناسی است. این علم هم از سوی زبان شناسان و هم از سوی روانشناسان مورد توجه قرار گرفت، از یک سو زبان شناسان مسأله ی رابطه بین واژه های زبانهای مختلف و معنای این واژه ها در درون فرهنگها و محیطهای مختلف را بررسی کردند و از سوی دیگر روانشناسان رابطه بین فکرو زبان را از اساس فن خود ساختند و بالاخره گروهی از فلاسفه غرب، با تجزیه و تحلیل دقیق زبان و رابطه آن با معنی، مکتب جدیدی را تأسیس کردند که بیشتر در کشورهای انگلیسی زبان رواج یافت.
به طور دقیق علم معنی شناسی تاریخی طولانی دارد، هم در میان مسلمین و هم در آثار ارسطو این علم دیده می شود. در اسلام از آنجا که وحی مبتنی بر کتابی است که مسأله ی رابطه بین لفظ و معنا و سهم مشیت الهی و اراده انسانی را درتعیین رابطه بین لفظ و معنا مطرح می سازد، معنی شناسی به صورت جدی تر دنبال شد و به کمالی رسید که در دوران جدید دیده نمی شود.
در آغاز متکلمان رابطه لفظ و معنا را مطرح ساختند. سپس حتی فلاسفه مشاء به بحث دلالت پرداختند. اصول شیعه در قرن دوازدهم مباحثی در معنی شناسی مطرح کردند که بی نظیر است؛ ولی متأسفانه بر جهانیان مکتوم مانده است که شناساندن آن در قرن اخیر خدمت بزرگی به علم و معرفی تفکر اسلامی خواهد بود.2ولی علم معنی شناسی از نظر غربیان علمی جدید است.
در سنت مطالعه معنی، معنی شناسی به سه شاخه عمده تقسیم می شود:
1- معنی شناسی فلسفی؛ بخشی از مطالعه فلسفه زبان را تشکیل می دهد و بر حسب منابع سابقه آن به قرن چهارم قبل از میلاد و آرای افلاطون در رساله های کراتیلوس و لاخس باز می گردد؛
2- معنی شناسی منطقی؛ بخشی از منطق ریاضی است و بر حسب دیدگاههای بوازانو، فرگه، تارسکی و گودل، زبان را ابزاری برای صحبت درباره ی جهان خارج از زبان درنظرمی گیرند. در این نوع معنی شناسی سعی بر آن است تا با توجه به موقعیت جهان خارج، صحت و سقم جملات زبان تعیین شود؛
3- معنی شناسی زبانی.3( مقصود ما از معنی شناسی همین قسم است که در ادامه می آید).
1-8-1-2- تفاوت معنی شناسی و ریشه شناسی
اشتقاق و ریشه شناسی تنها می تواند معنی اساسی کلمه را در اختیار ما قرار دهد، و در بسیاری از موارد بر حدس و گمان استوار است، در صورتی که معنی شناسی هم معنی اساسی را در بر دارد و هم معنی نسبی را. و این همان جهانبینی معنی شناختی است.4
1-8-1-3- عوامل تغییر معنی
هر یک از دانشمندان معنی شناس از دیدگاه خود به عوامل تغییر معنی پرداخته اند، یکی از دیدگاههای مناسب دیدگاه اولمی است، او تغییر معنی را بر سه مرحله علت، ماهیت و نتیجه می داند:
الف- علتها
1- تغییر معنی بر اثر عامل زبانی
2- تغییر معنی به واسطه علل تاریخی
3- عوامل اجتماعی
4- تحولات و نوسانات روانی و احساسات
ب- ماهیات تغییر معنی
1- ماهیت تغییر معنی بر اثر تشابه حواس که بر مبنای استعاره است.
2- تشابه الفاظ
3- مجاورت الفاظ یا نزدیکی اسماء به یکدیگر
ج- نتایج تغییر معنی
1- تغییر در ماهیت معنی
2- گسترش معنایی
3- تحدید معنایی.5
1-8-1-4- معنای اساسی و معنای نسبی
الف- معنای اساسی؛ عنصر معنی شناختی ثابتی که هر جا کلمه به کار رفته و هر کسی آن را به کار برده باشد، و همراه آن است را معنای اساسی می خوانیم. ولی معنای اساسی تمام معنی کلمه نیست.6
ب- معنای نسبی؛ معنایی است که دلالت ضمنی دارد و در زمینه ای خاص به معنای اساسی پیوسته و در نظام تازه نسبت به کلمات مهم دیگر.7

1-8-1-5- روش معنا شناسی
برای درک مفاهیم کلیدی قرآن کریم روشهای مختلفی وجود دارد که یکی از بهترین راهها برای درک معانی آن استفاده از روشهای معناشناسی است. روشهای معنی شناسی عبارتند از: معناشناسی ساختگرا( یعنی مطالعه ساخت گرایانه روابط معنایی در سطح واژه و جمله)، توصیف معنی بر اساس بافت زبانی، معنی شناسی تاریخی، حوزه های معنایی.8
الف- معناشناسی ساختگرا( یعنی مطالعه ساخت گرایانه روابط معنایی در سطح واژه و جمله)
روابط معنایی را در دو سطح واژه و جمله بررسی می کنند. روابط معنایی در سطح واژه عبارتند از: شمول معنایی، هم معنایی، تقابل معنایی و تباین معنایی. همچنین روابط معنایی در سطح جمله عبارتند از: شمول معنایی، هم معنایی ، تضاد معنایی، استلزام معنایی و از پیش نگاری.
ب- توصیف معنی بر اساس بافت زبانی.
ساده ترین موردی که یک آیه یا عبارت از لحاظ معنایی اعتبار پیدا می کند وقتی است که معنای دقیق یک واژه به طور عینی از روی بافت آن و از راه توصیف لفظی روشن می گردد و این همان تعریف بافتی یا تعریف متنی است. مثل تعریف واژه «البرّ» در آیه ذیل: (لَیْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ الْمَلائِکَهِ وَ الْکِتابِ وَ النَّبِیِّینَ وَ آتَى الْمالَ عَلى‏ حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبى‏ وَ الْیَتامى‏ وَ الْمَساکینَ وَ ابْنَ السَّبیلِ وَ السَّائِلینَ وَ فِی الرِّقابِ وَ أَقامَ الصَّلاهَ وَ آتَى الزَّکاهَ وَ الْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا وَ الصَّابِرینَ فِی الْبَأْساءِ وَ الضَّرَّاءِ وَ حینَ الْبَأْسِ أُولئِکَ الَّذینَ صَدَقُوا وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ (9؛ نیکوکارى آن نیست که روى خود را به سوى مشرق و [یا] مغرب بگردانید، بلکه نیکى آن است که کسى به خدا و روز بازپسین و فرشتگان و کتاب [آسمانى‏] و پیامبران ایمان آوَرَد، و مال [خود] را با وجودِ دوست داشتنش، به خویشاوندان و یتیمان و بینوایان و در راه‏ماندگان و گدایان و در [راهِ آزاد کردن‏] بندگان بدهد، و نماز را برپاى دارد، و زکات را بدهد، و آنان که چون عهد بندند، به عهد خود وفادارانند و در سختى و زیان، و به هنگام جنگ شکیبایانند آنانند کسانى که راست گفته‏اند، و آنان همان پرهیزگارانند. 10
ج- معنی شناسی تاریخی.( توضیح داده می شود)
د- حوزه های معنایی.( توضیح داده می شود)
1-8-2- معناشناسی تاریخی
در این روش مطالعه تغییرات معنایی واحدهای زبان در گذر زمان مورد مطالعه قرار می گیرد. زبان قرآن فرآیندی تاریخی داشته و شامل دوره مکی و دوره مدنی می شود و در این دو دوره تغییرات ژرفی پیدا کرده است. این تغییرات معنایی سه گونه بوده است: گسترش معنایی، کاهش یا تخصیص معنایی و تغییر مدلول.11
معنی شناسی تاریخی، عبارت ازآن نیست که تاریخ کلمات منفرد به صورت درونی ساخته شود تا از تغییر معنی آنها درجریان تاریخ آگاهی حاصل آید. این کار نماینده برداشت عمده ی قرن نوزدهم نسبت به زبان و مسائل زبانی بوده است. معنی شناسی تاریخی حقیقی، در صورتی است که تاریخ کلمات را به اعتبار کل دستگاههای ایستانی که به آنها تعلق دارند مورد تحقیق قرار دهیم، به عبارت دیگر هنگامی که دو یا چند سطح مختلف یک زبان را در مراحل متفاوت تاریخ آن که با فاصله های زمانی از یکدیگر جدا شده اند، با هم مقایسه کنیم.12
سطوح مختلف معنی شناسی در تاریخ قدیم زبان عربی عبارتند از:
1- قبل از قرآنی یا دوران جاهلی
2- قرآنی
3- بعد از قرآنی خاصه دوره عباسی.
1-8-3- معناشناسی توصیفی
مراد از معناشناسی توصیفی عبارت است از معنای اصلی و هاله ای هر واژه در قرآن کریم. مقصود از معنای اصلی معنایی است که در هر یک از استعمالات قرآنی مراد خدای تعالی است و آن از رهگذر توجه به سیاق، آیات متحدالموضوع، زمان و مکان نزول و مخاطبان قرآن شناسایی می شود. و منظور از معنای هاله ای تمامی ذهنیات و تصوراتی است که مخاطبان قرآن یعنی عرب حجاز در عصر نزول از آن واژه داشتند و این از طریق بررسی حوزه معنایی به دست می آید. حوزه معنایی نیز عبارت است ازمترادفها، متضادها و مجاورها در استعمالات قرآنی.
1-8-4- حوزه های معنایی
مجموعه ای از روابط معنایی دارای طرح در میان دسته های مختلف واژه های یک زبان، حوزه یا میدان معنایی نام دارد. مثل باد، دمیدن، وزیدن. هر واژه برای خود یاران گزیده دارد، تا آنجا که سراسر واژگان یک زبان به صورت شبکه پیچیده ای از گروه بندی معنایی بیرون می آید. و باز کردن این شبکه از وظایف مهم معنا شناسی است. مثلا در قرآن مفعول دستوری واژه افتراء اغلب واژه کذب است. به این دو واژه، واژه ظالم نیز ملحق می شود. و این واژگان یک حوزه معنایی را تشکیل می دهند.13
فصل دوم
معنا شناسی تاریخی واژه قرب و مشتقات آن
در این فصل به معنا شناسی تاریخی واژه قرب و مشتقات آن می پردازیم، تا مشخص شود که این واژه چه تطورات معنایی پیدا کرده است ؟ معنای اصلی و حسی و اولیه آن چه بوده است؟ معانی غیر حسی و معنوی آن چیست؟ معنای آن در دوران جاهلی و قرآنی و پس از قرآنی چه بوده است؟ در اشعار جاهلی به چه معنایی آمده است؟
2-1- دخیل یا اصیل بودن واژه قرب و مشتقات آن
واژه قرب و مشتقات آن جزء واژگان دخیل محسوب نمی شوند، به جز واژه قُربان که آرتور جفری در واژگان دخیل خود از آن به عنوان یکی از واژگان دخیل یاد کرده است.
آرتور جفری در مورد واژه قُربان می نویسد: قربان به معنی قربانی یا چیزی است که به خداوند پیشکش می شود. واژه قربان در آیه 183 آل عمران و آیه 27 مائده آمده است، هر دو آیه به داستانهای عهد عتیق اشاره دارند. در سوره آل عمران به جنگ میان ایلیا و کاهنان بعل اشاره شده؛ ولی در همه تفاسیر اسلامی مطالبی غیر از آنچه آرتور جفری اظهار کرده آمده است و دیگری مربوط به نذورات هابیل و قابیل است. اکثر مراجع اسلامی بر این باورند که آن لغتی کاملا عربی و بر وزن فُعلان است. مطمئنا این لغت از ریشه قرب به معنای نزدیک گرفته شده است . لکن آن را در مفهوم کنونی تنها در زبان آرامی یافته ایم و احتمالا از همان جا به دیگر زبان ها راه یافته است. نولدکه حدس می زند که این واژه از آرامی به زبان حبشی منتقل شده است ، البته در سنگ نوشته های عربستان جنوبی نیز آمده، و بی تردید از همان اصل و ریشه است. در قرضی بودن این اصطلاح شک نیست؛ زیرا در ابیات کهن عربی نیز کاربرد داشته؛ لکن هرشفلد این لغت را ماخوذ از عبری می داند و این در حالی است که اسپرنگر آن را آرامی می داند و احتمال سریانی بودن آن نیز مطرح است. همچنین فرانکل ارنس طرفدار اصل و منشا یهودی برای این واژه است.14
ولی زبان عبری خواهر زبان عربی است و زبان آرامی هم مادر هر دو؛ بنابراین به صرف این که واژه قُربان در زبان عبری یا آرامی هم هست، نمی توان گفت که آن دخیل است. دخیل یعنی این که واژه ای به طور کلی به زبان دیگری تعلق دارد و آنگاه از آن زبان به زبان دیگر منتقل می شود. مثل انتقال واژه فردوس از زبان فارسی. به همین جهت آن در زبان عربی نه اشتقاق دارد و نه کسره و تنوین. به نظر ما لفظ قُربان اصیل است و بحث آن در ادامه می آید.
2-2- معنای وضعی و اولیه واژه قرب و مشتقات آن در دوره جاهلی
در این بخش باید در جستجوی این مطلب باشیم که قرب و مشتقات آن در دوره جاهلی چه معنا و مفهومی داشته است؟ معنای اساسی و نسبی آنها در دوره اسلامی و جاهلی چه تفاوتی داشته است؟ معانی نسبی آن در دوره جاهلی کدامند؟ معنای اساسی آن چیست؟ برای رسیدن به این سئوالات می توانیم از زوایای مختلف این واژه را بررسی کنیم، از دید و تصور مشرکانه، از دید جهودان و ترسایان، از دید حنیفان دوره جاهلی، حتی بدون این زوایا فقط از طریق خود قرآن می توانیم به مفاهیم قرب در آن زمان دست یابیم.
در معنا شناسی تاریخی با فرض اینکه یک لغت اصیل است، برای اینکه معنای اصلی و اولیه آن را شناسایی کنیم، باید تمام موارد کاربردش را در تمام مشتقهایش بررسی کنیم؛ به همین منظور در این قسمت مشتقات واژه قرب را در کتب لغت بررسی می کنیم. قرب به صورت مشتقات اسمی و فعلی مجرد و مزید در کتب لغت آمده است که به توضیح آنها می پردازیم.
2-2-1- مشتقات مجرد قرب
مشتقات اسمی مجرد قرب عبارتند از: القُربُ؛ القَرَب؛ القِـربَه؛ القُرُب؛ القُرَب؛ قُربی؛ قریب؛ المَقربه؛ القورب؛ المَقرَب؛ قِربان؛ قَربان؛ قُربان؛ قِراب؛ قارِب و قَرَبَ یَقرب.
2-2-1-1- القُربُ
این واژه بر سه وجه معنایی آمده است:
1-القُربُ: قَُربُ مخالف و ضد بعد و دوری است15،اصل قرب بر خلاف بعد و دوری دلالت می کند16. مراد از قرب عبد به خدا، قرب به وسیله ذکر و عمل صالح است نه قرب به ذات و مکان، چون نزدیکی مکانی از صفات اجسام است و خداوند از آن بری است و مراد از قرب خدا به عبد، قرب نعمتها و الطاف خداوند به بنده اش است.17نزدیکی خدای تعالی از بنده با بخشیدن و فضیلت به بنده و فیض رساندن به اوست نه قرب و نزدیکی مکانی و از این رو روایت شده است که موسی( فرمود: خداوندا آیا تو نزدیکی که من با تو نجوا کنم و راز گویم یا دوری که در آن صورت ندایت دهم، پس گفت: اگر برای تو دوری مکانی تقدیر می کردم به آنجا و پایانش نمی رسیدی و هر گاه نزدیکی مکانی هم برایت تقدیر می نمودم بر آن هم توانا نمی شدی و تحملش را نداشتی. و نزدیکی بنده به خداوند در حقیقت مخصوص شدن به صفات فراوانی است که اگر خدای تعالی را هم با آنها توصیف کنیم درست است هر چند که وصف انسان درباره خداوند به آن حدی نیست که خداوند با آنها وصف می شود، مثل حکمت، علم و دانش، بردباری و رحمت و بی نیازی. که این صفات در انسان با زایل کردن پلیدیها و زشتیهای جهل و و نادانی و سبکسری و خشم و نیازهای جسمی به اندازه طاقت بشری است که آن را قرب و نزدیکی روحانی گویند نه بدنی و جسمی.18
2- القُربُ : خاصره ، تهیگاه، خاصره را قرب می نامند به خاطر نزدیک بودنش به جنب و پهلو.19 این کلمه جمع اقراب به معنی پهلو است20؛
شمردل در وصف اسب آورده است:
لاحقُ القُربِ ، و الایاطِلِ نَهدٌ مُشرِفُ الخَلقِ فی مَطاهُ تَمامُ
پهلو به هم چسبیده و تهیگاه برجسته شده و بر آمده، راهنمای خلق است و در راه رفتن نمونه است.
لاحِقُ القُرب به اسبی گویند که پهلوهایش به هم نزدیک است و بعضی آن را برای شترهم استعاره آورده اند. به نظر می رسد، جهت آن این باشد که شتران وقتی آب می خورند، تهیگاهشان از آب پر می شود.
3- قُرب آن است که چارپایان بین خود و آبشخور را بچرند و آنها گاهی حرکت می کنند تا اینکه بین آنها و آب شبی فاصله نمی ماند، پس عجله می کنند و نزدیک می شوند و شتران را به آب نزدیک می کنند و حمار قارب ( حماری که در شب طالب آب است ) آب را طلب می کند.21
اصمعی: اذا کانَ بَینکَ و بَینَ الماءِ یَومانِ و لیلتانِ فهو الطَلَق، وَ اِذا بینک و بینه یَومٌ و لیلهٌ فهو القُرب؛ وقتی بین تو و آب دو روز و دو شب فاصله باشد آن را طَلَق می نامند و اگریک روز و یک شب فاصله باشد قُرب نامیده می شود. ابونجم گفته است:
یطرقُ بین القُربین المَنهلا … یکشفُ عنه بالعراقی الدَلا22؛ در فاصله دو قُرب آبشخور را تیره می کند- و راهنما با چوبهای دلو آن را صاف می کند.
گفته شده : قد قَدَمونی لِاَقرابٍ و إصدارٍ : یعنی برای نزدیکی به آب و خارج شدن از آب بر هم پیشی می گیرند.
هاجَ الصُوادی و الحُزان فَاندَلَقَت و انقَضَ سابِقُها الحادی لَها القُرب23.
شتران نر که گردنشان کج شده و نمی توانند آن را بچرخانند بی توجهی کردند و با سرعت به جلو تاختند- و کسی که شتران را با آواز می راند، پیشروی آنها را که نزدیک بود، فرا خواند.
4- القُرب: إطعامُ الضَیفِ؛ قُرب اطعام میهمان است.24
5- قُرب الشجرهِ: غِشیانها؛ وقرب درخت پوست آن است.25
2 -2-1-2- القَرَب ( با فتح اول و دوم)
این واژه به دو معنا آمده است:
1- القَرَب: حرکت در شب برای ورود به آبشخور فردا ( سیرُ اللیلِ لِوِردِ الغَدِ ) و قَرَبُ بصباص شتری است که به سمت آب در حرکت است. وقتی بین آنها و آب جز شبی باقی نماند عجله می کنند به سمت آن و آن شب را قَرَب می نامند26. راهپیمایی در شب برای رسیدن به آب در روز بعد و جمع آن اقراب است. نیز قَرَب به معنی چاهی است که آب آن در دسترس است. شب روی جهت به آب در آمدن دربامدادان، جست و جوی آب در شب؛ وقتی بین شتر و آب دو روز فاصله باشد، روز اول را که آب را در آن طلب می کنند روز قَرَب نام دارد و روز دوم طَلَق نام دارد.27
2- چاهی که آبش نزدیک باشد28.
2 -2-1-3- القِربَه ( با کسر اول)
این واژه به یک معنا بیشتر نیامده است:
القِربَه : آنچه با آن آب می خورند یا آب بر می دارند یا آب می ریزند، و به صورت قِرباتٌ و قِرِباتٌ و قِرَباتٌ و قِرَب جمع بسته می شود29. مشک یا خیک دوغ و آب که از یک طرف سوراخ است و برای حفظ شیر یا آب و مانند آن استفاده می شود 30.
امرو القیس31: وَ قِربَه أقوامٍ جَعَلتُ عِصامُها عَلی کاهلٍ مِنی ذلول مُرَحَلٍ
روزگاری مشک آب بر پشت اشتر راهوارم می نهادم و از راهی دور برای دوستانم می آوردم .32
رابطه مشک آب با قُرب و نزدیکی آن است که مشک را معمولا بر پهلو می اندازند و با آن آب می آورند.
2 -2-1-4- القُرُب و القُرَب
دو معنا برای این واژه ذکر شده است:
1- القُرُب و القُرَب : از جانب تهیگاه و خاصره تا قسمت نرم و نازک شکم را گویند، مثل عُسر و عُسُر. همچنین از کنار کشاله ران تا زیر بغل را قُرُب گویند و در حدیث آمده است که : روزی عبد الله بن عبد المطلب پدر رسول اکرم ( ص ) خارج شد در حالی که دست بر تهیگاه گذاشته بود و راه می رفت و یا با شتاب راه می رفت؛33
2- گفته شده : قُرُب جایگاه و موضع نرم و باریک پایین ناف شکم است. در بیت زیر کعب بن زهیر آورده است :
یمشی القُرادُ علیها ، ثم یزلقُهُ عنها لبانُ و اقرابُ زهالیلُ
کنه ها بر روی اسب راه می رفتند سپس سینه و پهلوهای نرم او کنه ها را دور می کرد و کنار می زد.34
2-2-1-5- قارِب( با کسر راء)
این واژه بردو معنا آمده است:
1- قارب : طلب کننده آب در شب است 35 و قرب در مورد طیر و پرنده نیز استعمال شده است :
قَد قُلتُ یَوماً وَ الرِکابُ کَأنَّها قَوارِبِ طَیرٍ حانَ مِنها وُرودُها 36
روزی گفتم شترهای سواری مانند پرندگان طلب کننده آب هستند که زمان ورود آنها به آبشخور نزدیک شده است ؛
عَلیهم التَرکُ علی رَعلَهِ …. مثلُ القطا القاربِ لِلمِنهلٍ

آنها باید پیش رفتن را رها کنند مانند دسته ای از خیل که شبانه به سمت آبشخور حرکت می کنند.37و رجلُ قارِب؛ مردی است که به آب نزدیک است.38
2- القارِب : کشتی کوچکی که همراه کشتی های دریایی است و برای برطرف کردن حوائجشان به کار می رود و جمع آن قوارب است 39و در حدیث دجال آمده است که در کوچکترین کشتی می نشیند و مفرد آن قارب و جمعش قَوارب است40.
2-2-1-6- القِراب
این واژه مصدر قَرَب یَقرُبُ است و سه معنا برای این واژه ذکر شده است:
1- القِراب لسیف و السکین : قراب سیف و چاقو، غلاف و پوشش آن است 41شمشیر در نیام کردن 42.
2- قراب : به اندازه و حدود امری یا چیزی گفته می شود. و عویف القوافی در وصف ماده شتر گفته است :
هُوَ إبنِ مُنضَجاتٍ کُن قِدماً یَرِدنَ عَلی الغَدیرِ قِرابُ شَهرٍ
او بچه ماده شتری است که تولدش به تاخیر افتاده است و زمانی خیلی پیش بود که بر نهر آب وارد می شوند.
و وقتی که ظرف نزدیک به پر شدن است به آن قراب می گویند. 43
و قراب نزدیک و حدود شیء و امری است، گفته می شود: هزار درهم یا حدود هزار درهم با اوست ( مَعَهُ اَلفُ دِرهَمٍ أَو قِرابُ ذلکَ ) . وَأَتَیتَهُ قِرابَ العَشیِ وَ قِرابَ اللَیلِ: آن را نزدیک شب یا شام آوردم. و مَعَهُ مِلءُ قَدَحٍ أَو قِرابِهِ: با او یک کاسه پر از آب یا نزدیک به آن یا حدود آن است 44.

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

و قراب نزدیکی یک امر است ما قَربت هذا الامرِ و لا قِرابُه اذا لَم تَشامُه و لَم تَلتَبِس بِه .45وقتی آن امر را تخمین نزد و به آن نرسید، به آن و حدودش نزدیک نشد.
شاعر گفته است:
فإنَّ قِرابَ البطنِ یَکفیکَ ملؤهُ … ویَکفیکَ سَوءاتِ الأمورِ اجتنابُها46؛ نزدیکی و پیش آمدن شکم تو را از پر بودنش کفایت می کند، و زشت و ناپسند بودن امور دوری و اجتناب از آن را کفایت می کند.
3- القِراب: المقاربه؛ به معنی مقاربت است.

Leave a Comment